Ryszard Bender naukowiec - społecznik - polityk

Ryszard Bender naukowiec - społecznik - polityk

Ryszard Janusz Bender urodził się 16 lutego 1932 roku w Łomży, jako pierwsze dziecko Andrzeja i Stanisławy ze Stypułkowskich. W 1933 roku urodził się brat Eligiusz, w 1934 siostra Iwona, w 1937 Maria, w 1944 brat Andrzej. Ojciec Ryszarda po maturze i studiach w Wyższej Szkole Handlowej w Bydgoszczy podjął pracę w Łomży. Do wybuchu wojny w 1939 roku był kierownikiem diecezjalnego biura Akcji Katolickiej, u boku najpierw bpa Romualda Jałbrzykowskiego, a następnie Stanisława Kostki Łukomskiego. Społecznie czynny był w Stronnictwie Narodowym i bliskich mu organizacjach młodzieżowych oraz Towarzystwie Wioślarskim i Ochotniczej Straży Pożarnej w Łomży, którą kierował przez wiele lat. W czasie okupacji sowieckiej i niemieckiej działał w podziemnym ruchu narodowym w Łomży, parokrotnie więziony, zmarł w Jedwabnem 29 listopada 1944 roku.

Ryszard Bender rok przed wojną rozpoczął naukę w Szkole Powszechnej nr 4 w Łomży. Okupację sowiecką i niemiecką przeżył w Łomży, Ostrowi Mazowieckiej (1940-1941) i w Jedwabnem. Naukę w drugiej klasie podjął w 1939 roku w Łomży pod okupacją sowiecką. Za demonstracyjne nieprzyjęcie czerwonej chusty z rąk Jana i Marii Turlejskich wraz z kilkoma kolegami został relegowany ze szkoły. Następnie wraz z ojcem, nielegalnie przekroczywszy granicę sowiecko-niemiecką w Wojciechowicach koło Ostrołęki, przedostał się do Generalnej Guberni. W niedzielę 22 czerwca 1941 roku, w dniu rozpoczęcia wojny sowiecko-niemieckiej przystąpił w Ostrowi Mazowieckiej do spowiedzi i I Komunii św. połączonych z bierzmowaniem, którego udzielał sufragan łomżyński, bp Tadeusz Zakrzewski. Po ukończeniu w Ostrowi Mazowieckiej pod okupacją niemiecką trzeciej klasy, dalszą naukę w zakresie szkoły podstawowej kontynuował w Łomży na tajnych kompletach, gdyż w tzw. Bezirk Białystok, do którego włączono Łomżę, nie istniało szkolnictwo polskie, nawet elementarne. Po uwolnieniu Łomży spod okupacji niemieckiej w latach 1945 1950 uczył się w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w klasie licealnej o profilu humanistycznym, gdzie 10 czerwca 1950 roku zdał egzamin maturalny. W latach gimnazjalnych i licealnych czynny był w Sodalicji Mariańskiej jako jej diecezjalny sekretarz oraz w młodzieżowej strukturze Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, a także w harcerstwie łomżyńskim aż do jego zlikwidowania przez władze komunistyczne w 1949 roku. Pełnił tam funkcję drużynowego 5 Drużyny Harcerskiej, a następnie był członkiem komendy hufca. W trakcie likwidacji harcerstwa wraz z kolegami przetrzymywany był w piwnicach gmachu Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa. Za opozycyjną działalność polityczną w liceum nie otrzymał tzw. typowania, niezbędnego wówczas przy egzaminach na wyższe uczelnie państwowe. Podjął wówczas studia historyczne w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, gdzie typowanie nie było warunkiem koniecznym. ^

Studia historyczne w KUL łączył przez trzy początkowe lata ze studiami filozoficznymi, a właściwie społecznymi, na tzw. wówczas sekcji filozofii praktycznej Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej, uczestnicząc w seminariach profesorów: Stefana Świeżawskiego, Pawła Czartoryskiego, Jerzego Kalinowskiego. Ten ostatni zatrudnił R. Bendera jako stypendystę-bibliotekarza w Katedrze Filozofii Prawa. Górę wzięły jednak studia historyczne. Skupił uwagę na dziejach nowożytnych, a przedmiotem swych zainteresowań uczynił wiek XIX. Uczęszczał na seminaria profesorów: Aleksandra Kossowskiego, ks. Mariana Rechowicza, Andrzeja Wojtkowskiego, Henryka Zinsa, ks. Mieczysława Żywczyńskiego. Im głównie zawdzięcza swą formację historyczną zdobytą w KUL. Pod kierunkiem prof. Andrzeja Wojtkowskiego przygotował rozprawę pt. Florian Ceynowa i udział jego w powstaniu 1846 r. na Pomorzu, na podstawie której uzyskał 27 stycznia 1955 roku stopień magistra w zakresie historii. W tymże roku rozpoczął studia doktoranckie w KUL, nazywane wówczas aspiranturą naukową, uzyskując stypendium naukowe ufundowane przez ks. Ferdynanda Machaya, wybitnego społecznika, archiprezbitera Kościoła Mariackiego w Krakowie. ^

W czasie studiów czynny był w życiu akademickim uczelni m.in. w "Bratniej Pomocy", do czasu jej zlikwidowania, w Kole Historyków Studentów KUL - nieZSPowskim - jako wiceprezes, w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krajoznawczym, które założył w KUL wraz z drem Pawłem Czartoryskim. Kierował z mgr Wacławem Kruszewskim wakacyjnymi obozami sportowymi studentów KUL we Fromborku. Organizował dla studentów KUL kursy i obozy żeglarskie oraz kajakowe. Wziął czynny udział w wydarzeniach związanych z tzw. polskim październikiem 1956 roku. Współprzewodniczył wielkiemu ogólnomiejskiemu wiecowi politycznemu w Lublinie. Po upadku, pod wpływem wydarzeń październikowych, komunistycznego ZMP, przejął z Wojciechem Górnym, Romanem Bojanowskim i Grzegorzem Lenartowskim będące dotąd pod patronatem ZMP na KUL Zrzeszenie Studentów Polskich (ZSP). Przyczynił się do tego, że w skład Rady Uczelnianej ZSP przy KUL weszli m.in. doktoranci i studiujący księża, jej członkami byli m.in. ks. Władysław Honkisz, ks. Ryszard Śliwiński, ks. Bohdan Bejze (dziś biskup, sufragan łódzki) sam zostając jej wiceprzewodniczącym i z jej ramienia członkiem Rady Naczelnej ZSP w Warszawie. Po przekształceniu ZSP w Socjalistyczne Zrzeszenie Studentów Polskich organizacja ta na KUL-u zaprzestała działalności. Po wydarzeniach 1956 roku R. Bender udzielał się również w Polskim Towarzystwie Turystyczno-Krajoznawczym, gdzie został wybrany członkiem Zarządu Głównego, a następnie Głównego Sądu Koleżeńskiego PTTK. Jesienią 1956 roku wraz z Karolem Głogowskim, Adamem Pleśnarem z Łodzi, Przemysławem Górnym z Warszawy i innymi należał do współzałożycieli Związku Młodych Demokratów i aż do jego rozwiązania przez władze administracyjne w styczniu 1957 roku był członkiem Zarządu Głównego ZMD, kierując jego ogniwem w Lublinie. Wraz z wyżej wymienionymi po rozwiązaniu ZMD odmówił wstąpienia do Stronnictwa Demokratycznego, motywując to wasalnością jego względem PZPR i obarczając winą za rozwiązanie ZMD. W tym czasie nawiązał kontakt ze środowiskiem skupionym wokół miesięcznika "Więź", redagowanego przez Tadeusza Mazowieckiego. Na łamach "Więzi" opublikował wiele rozpraw, m.in. jako pierwszy w kraju pisał o tzw. pakcie Ribbentrop-Mołotow z 23 VIII 1939 roku. W 1959 roku ukończył rozprawę doktorską, przygotowaną pod kierunkiem prof. Andrzeja Wojtkowskiego, pt. Ludność miejska Lubelskiego w akcji przedpowstaniowej 1861-1862. Recenzowali ją profesorowie: Stefan Kieniewicz i Stanisław Herbst z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Juliusz Willaume z UMCS. Władze państwowe zabroniły w tym czasie przeprowadzania przewodów doktorskich w KUL na Wydziale Nauk Humanistycznych jako wydziale świeckim. W zaistniałej sytuacji prof. Stefan Kieniewicz zgodził się być promotorem rozprawy w Uniwersytecie Warszawskim. Stopień naukowy doktora nauk humanistycznych nadała uchwałą z dnia 24 stycznia 1961 roku Rada Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. ^

W czasie przenoszenia przewodu doktorskiego z KUL na Uniwersytet Warszawski Ryszard Bender podjął zaoczne studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, przerwane po dwóch latach. Dnia 15 sierpnia 1959 roku w kościele parafialnym w Milanowie, w diecezji podlaskiej, zawarł związek małżeński z Marią Malik ur. 20 stycznia 1936 roku w Białej Podlaskiej, absolwentką mikrobiologii w UMCS. Ze względu na to, iż w 1959 roku żona, jako mikrobiolog, uzyskała skierowanie do pracy w Szopienicach koło Katowic, również R. Bender podjął pracę jako instruktor w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Katowicach. Jednocześnie co 2 tygodnie dojeżdżał do Lublina, prowadząc w KUL zajęcia z historii nowożytnej. W 1962 roku urodziła się córka Agnieszka, w 1963 roku Bogna, a w 1969 syn Iwo. ^

Po przeprowadzeniu przewodu doktorskiego w Uniwersytecie Warszawskim powrócił wraz z żoną do Lublina. Został starszym asystentem, a następnie adiunktem w KUL najpierw w Katedrze Historii Kultury Polskiej kierowanej przez prof. A. Wojtkowskiego, a po jego przejściu na emeryturę - w Katedrze Historii Nowożytnej, którą wcześniej kierowali kolejno prof. A. Kossowski i ks. prof. M. Żywczyński. W łączności z tymi profesorami, a także prof. Czesławem Strzeszewskim i prof. Janem Turowskim, przygotowywał rozprawę habilitacyjną: Reforma czynszowa w Ordynacji Zamoyskiej 1833-1864. Temat zaproponował prof. S. Kieniewicz. On też umożliwił przeprowadzenie na podstawie tej rozprawy w 1969 r. przewodu habilitacyjnego w Uniwersytecie Warszawskim. Recenzje przedstawili profesorowie: Andrzej Wojtkowski z KUL, Stefan Kieniewicz z UW i Janina Leskiewiczowa z Instytutu Historii PAN w Warszawie. Rada Wydziału Historycznego uchwałą z dnia l kwietnia 1969 roku nadała Ryszardowi Benderowi stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych z historii Polski nowożytnej. Z dniem l grudnia 1969 roku Senat Akademicki KUL powołał go na stanowisko docenta i kierownika I Katedry Historii Nowożytnej na Wydziale Nauk Humanistycznych, która to katedrą kieruje nieprzerwanie do dziś. W dniu 29 kwietnia 1970 roku Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego nadesłało do rektora KUL pismo stwierdzające, iż "nie widzi możliwości pozytywnego załatwienia wniosków Uniwersytetu w sprawie powołania na stanowisko docentów ks. Piotra Poręby i dr. hab. Ryszarda Bendera". W rozmowie z prorektorem KUL prof. Stanisławem Papierkowskim jako pretekst podano fakt nawiązania kontaktów w czasie pobytu naukowego w Rzymie z Karolem Popielem i innymi przedstawicielami emigracyjnego chrześcijańsko-demokratycznego Stronnictwa Pracy. W następstwie stałych interwencji rektora KUL, ks. prof. Wincentego Granata, dopiero w następnym roku akademickim ministerstwo zmieniło swoją decyzję i pismem z dnia 29 października 1970 roku zatwierdziło uchwałę Senatu KUL o powołaniu dr. hab. R. Bendera na stanowisko docenta. Profesorem nadzwyczajnym został na podstawie uchwały Senatu Akademickiego KUL z dnia 22 kwietnia 1977 roku, opartej na recenzjach dorobku naukowego przedstawionych przez profesorów: Czesława Strzeszewskiego i ks. Mieczysława Żywczyńskiego z KUL, Tadeusza Mencla z UMCS i Stefana Kieniewicza z Uniwersytetu Warszawskiego. Ministerstwo zatwierdziło uchwałę 12 października 1977 roku. Tytuł naukowy profesora zwyczajnego przyznał Senat Akademicki KUL uchwałą z dnia 11 maja 1985 roku, opartą na ocenie dorobku naukowego przedstawionej przez profesorów: Czesława Strzeszewskiego z KUL, Stefana Kieniewicza z UW, Tadeusza Jędruszczaka z Instytutu Historii PAN w Warszawie, Janusza Pajewskiego z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Uchwałę Senatu KUL ministerstwo zatwierdziło 18 października 1985 roku. W latach 1970-1975 Ryszard Bender pełnił funkcję prodziekana Wydziału Nauk Humanistycznych KUL, a w latach 1981-1987 przez dwie trzyletnie kadencje był dziekanem Wydziału Nauk Humanistycznych, wchodząc w skład Senatu Akademickiego. Za jego dziekaństwa zostały odbudowane w KUL neofilologie: angielska i germańska. Od 1961 roku jest członkiem Towarzystwa Naukowego KUL, a w latach 1974-1977 pełnił w nim funkcję sekretarza generalnego. Czynny w Lubelskim Towarzystwie Naukowym od 1975 roku był w latach 1978-1983 wiceprzewodniczącym, a w latach 1983-1987 przewodniczącym Wydziału I Nauk Humanistycznych. W 1987 roku, z inspiracji wybitnego polskiego okulisty prof. Tadeusza Krwawicza został wiceprezesem tegoż Towarzystwa i pełni tę funkcję do dziś. W latach sześćdziesiątych był przez kilka kadencji prezesem Związku Nauczycielstwa Polskiego przy KUL, a wraz z powstaniem NSZZ "Solidarność" członkiem tego związku. Za jego prezesury pod szyldem ZNP mógł KUL zbudować ośrodek wypoczynkowo-sportowy w Rogóżnie koło Łęcznej. Za nielegalną wówczas budowę ośrodka prezes i zarząd ZNP musieli uiszczać kary pieniężne i odpowiadać przed kolegium karno-administracyjnym. Desygnowany przez władze KUL w latach 1973-1977 był radnym Miejskiej Rady Narodowej w Lublinie, gdzie bronił spraw Uniwersytetu stale ograniczanego w swej działalności przez czynniki administracyjne i rząd. ^

Bywał często zapraszany przez uniwersytety Europy Zachodniej, a także tamtejsze organizacje katolickie, m.in. przez "Pax Romana" i Newman Association. Przez wiele lat odmawiano mu paszportu na wyjazd na Zachód (także po październiku 1956) odpowiadając m.in. interweniującemu Tadeuszowi Mazowieckiemu, wówczas posłowi PRL, że nikogo "z nożem w zębach" nie wolno wypuszczać z kraju na Zachód. Paszport na wyjazd zagraniczny, po dziewięciu latach odmowy (przedtem uzyskał jedynie pozwolenie na wyjazd w 1956 r. do Lwowa na kwerendę źródłową pozostałej tam części zbiorów "Ossolineum") otrzymał po raz pierwszy w 1965 roku, zaproszony przez Katolicki Uniwersytet w Louvain. Od tej pory wyjeżdżał za granicę nawiązując kontakty naukowe i współpracując z profesorami w Belgii, Austrii, Holandii, Danii, Niemczech, Włoszech, Wielkiej Brytanii, Izraelu i USA. ^

W czasie kilku pobytów badawczych w Stanach Zjednoczonych AP i w Kanadzie prowadził kwerendy źródłowe dotyczące Polaków, którzy po powstaniach w 1830/31 i 1863/64 emigrowali do Ameryki, badał udział Polaków w wojnie secesyjnej Stanów Zjednoczonych 1861-1865 oraz genezę stosunków dyplomatycznych polsko-amerykańskich, związanych z utworzeniem konsulatu amerykańskiego w Warszawie po powstaniu styczniowym, który przetrwał do 1916 roku. Badania powyższe spowodowały konieczność korzystania z zasobów archiwalnych i bibliotecznych wielu amerykańskich instytucji naukowych, m.in: National Archives i Library of Congress w Waszyngtonie, Hoover Institution w Palo Alto w Kalifornii, w Kościuszko Foundation w Nowym Jorku i w tamtejszym The Polish Institute of Arts and Sciences of America, w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, w Centrum Polsko-Słowiańskim w Nowym Jorku, w Muzeum Polskim w Chicago i w tamtejszym Instytucie im. Romana Dmowskiego, w Archiwum Polonii w Orchard Lake, w archiwach i bibliotekach Polonii Kanadyjskiej w Toronto i Vancouver. W latach 1987-1988 i 1989-1990 prowadził badania historyczne w USA jako Senior Fellow Fulbright Foundation. W semestrze wiosennym 1996 roku wykładał na wydziale historii University of Minnesota w Minneapolis w Stanach Zjednoczonych. W USA i Kanadzie nawiązał współpracę naukową z licznym gronem profesorów i znawców najnowszej historii, byli to m.in.: Zbigniew Brzeziński, Jan Nowak Jeziorański, Stefan Korboński, Janusz K. Zawodny, Rett R. Ludwikowski, ks. Emil Altmajer, o. Michał Zembrzuski inicjator polskiej Częstochowy w USA i inni. Zaproszony przez Departament Stanu USA w 1978 roku poznał wiele ośrodków myśli politycznej, polityków amerykańskich oraz polonijnych m.in.: kongresmana Edwarda J. Derwińskiego, Luciena N. Nedzi, Clementa J. Zabłockiego, kardynała Jana Króla z Filadelfii, wiceprezydenta USA Waltera F. Mondale. Uczestniczył w Europie i w Ameryce w wielu kolokwiach, sympozjach i konferencjach naukowych. Brał udział w międzynarodowych kongresach historycznych: Wiedeń 1965, Moskwa 1970, San Francisco 1975, Bukareszt 1980, Stuttgart 1985 wygłaszając referaty, uczestnicząc w dyskusji. Był czynny w międzynarodowych sympozjach dotyczących stosunków polsko-żydowskich na przestrzeni dziejów w Oksfordzie (1984), w Jerozolimie (1988). W przedstawionych tam referatach ukazywał prawdę historyczną, prostował przekłamania. Brał udział w większości kolokwiów organizowanych przez Commission Internationale d'Histoire Ecclesiastique Comparee i wygłaszał referaty m.in.: w Oxfordzie (1974), Parmie we Włoszech (1973), Uppsali w Szwecji (1977), Warszawie (1978), Durham w Wielkiej Brytanii (1981), Lublinie (1996). Zapraszany przez uniwersytety, instytucje naukowe i organizacje społeczne z Europy i Ameryki wygłaszał referaty naukowe i odczyty m.in.: w University of Hull (Wielka Brytania) w 1988, w East Europę Centre w Londynie (1988), w Brooklyn College of University of New York wygłosił referat (1982) i uczestniczył w programie War and Society in East Central Europę in the Era of Nation States 1856-1870 kierowanym przez prof. Bela K Kiraly, jednego z głównych przywódców powstania węgierskiego w 1956 roku. W 1989 w Siena College, Albany N.Y., mówił o chrześcijańskiej demokracji w polskim państwie podziemnym w latach II wojny światowej. ^

Podczas pierwszego wyjazdu na Zachód w 1965 roku uczestniczył w Forum Europejskim, w Alpbach w Austrii. W tymże roku nawiązał kontakt z College d'Europe w Brugge w Belgii, z jego założycielem i rektorem Henri Brugmansem i jego następcą, Jerzym Łukaszewskim, dawnym wykładowcą KUL.

Już w 1965 roku w Paryżu po raz pierwszy nawiązał kontakt ze środowiskiem "Kultury" i jej naczelnym redaktorem Jerzym Giedroyciem. Mimo odmienności ideowych, o czym świadczą m.in. publikacje zamieszczone w "Kulturze", kontaktu tego nie przerwał. W tym samym roku nawiązał kontakt w Belgii z przedstawicielami europejskiej i polskiej chadecji, członkami przedwojennego i powojennego Stronnictwa Pracy, czynnymi m.in. w chrześcijańskim ruchu zawodowym: Franciszkiem Gałązką, Bolesławem Lachowskim, Janem Kułakowskim, Jakubem Sobieskim, prof. Stefanem Glaserem, przed wojną jednym z pierwszych profesorów KUL. We Włoszech wiele informacji źródłowych o polskiej chadecji i o Stronnictwie Pracy, jego dziejach przedwojennych, działalności pod okupacją niemiecką i sowiecką w latach II wojny światowej, likwidacji przez komunistów po wojnie i aktywności emigracyjnej uzyskał przede wszystkim od prezesa SP Karola Popielą, sekretarza generalnego Konrada Sienkiewicza, Stanisława Gebhardta, Stanisława Augusta Morawskiego. Trzej ostatni czynni byli w strukturach europejskiej i światowej chadecji. Umożliwili rozliczne spotkania z jej przedstawicielami, m.in. Aldo Moro, Arnaldo Forlanim, Angelo Bernasolą, Angelo Sferazzą. ^

Powyższe kontakty ze "świadkami historii" przed i powojennej Polski i Europy ułatwiały badania nad dziejami chrześcijańskiej myśli i działalności społecznej, których stał się jednym z wybitniejszych w Polsce znawcą i wychowawcą następnych badaczy. Do kontaktów tych dochodziło także w związku z działalnością publiczną prof. Bendera na polu katolicyzmu społecznego w Polsce i kręgach europejskich.

Związany początkowo z nurtem chrześcijańsko-społecznym "Więzi", po jego wyodrębnieniu się i skupieniu w 1967 roku w Ośrodku Dokumentacji i Studiów Społecznych (ODiSS) wszedł w skład jego Rady Społecznej i Rady Naukowej. W 1982 roku został wiceprzewodniczącym Rady Naukowej ODiSS u boku prof. Czesława Strzeszewskiego, a w 1986 roku przewodniczącym, którą to funkcję pełnił do 1996 roku, czyli do końca istnienia Rady. ^

Po powstaniu miesięcznika "Chrześcijanin w świecie" w 1969 roku R. Bender wszedł w skład jego redakcji. Był też członkiem redakcji wydawanego w latach 1981-1995 tygodnika katolickiego "Ład". Środowisko ODiSS starało się skupić wypuszczanych z więzień w czasach PRL ludzi z kręgów chrześcijańsko-demokratycznych (Wacław Bitner, Jerzy i Juliusz Braun, Stefan Kaczorowski, Konstanty Turowski, Adam Jurkiewicz, Kazimierz Studentowicz) i młodsze pokolenie, które od nich przejmowało ideę chrześcijańsko-społeczną, z myślą o odrodzeniu w przyszłości, po upadku lub osłabieniu reżimu komunistycznego, polskiej chadecji. Utrzymywana była oficjalnie i nieoficjalnie łączność z kierownictwem Europejskiej Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej. Profesor Bender brał kilkakrotnie udział w konferencjach organizowanych za granicą przez te instytucje, m.in. w kongresach Włoskiej Partii Chrześcijańskiej Demokracji. Należał do współorganizatorów sympozjów polskiej i europejskiej chadecji: Dialogue et Cooperation, organizowanych na przemian w Polsce, w Belgii i we Francji. W 1976 roku wraz z prof. Cz. Strzeszewskim, prof. E. Wiśniowskim, ks. prof. F. Mazurkiem, dr Konstantym Turowskim oraz innymi osobami, głównie z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego był współzałożycielem Klubu Inteligencji Katolickiej w Lublinie, pełniąc funkcje wiceprezesa, a od 1983 roku prezesa. W latach 1981-1983, do momentu przejęcia Polskiego Związku Katolicko-Społecznego przez siły podległe komunistycznej PZPR, był wiceprezesem Zarządu Głównego PZKS. Swa rezygnację z tej funkcji i członkostwa ogłosił na łamach "Tygodnika Powszechnego". W latach 1988-1989 był wraz z Władysławem Siła-Nowickim, prof. Zbigniewem Wierzbickim i Januszem Zabłockim współprzewodniczącym Chrześcijańsko-Demokratycznego Klubu Myśli Politycznej w Warszawie. W dniu 15 lutego 1989 roku ogłosił z trybuny sejmowej fakt reaktywowania 12 lutego tegoż roku chrześcijańsko-demokratycznego Stronnictwa Pracy, zlikwidowanego po wojnie przez władze komunistyczne. W latach 1989-1990 był wiceprezesem Stronnictwa Pracy, któremu prezesował mec. Władysław Siła-Nowicki. W latach 1990-1991 był wiceprezesem Chrześcijańsko-Demokratycznego Stronnictwa "Zjednoczenie". Od l987 roku pozostaje członkiem zarządu Stowarzyszenia Krzewienia Katolickiej Nauki Społecznej w Warszawie. W latach 1981-1987 był członkiem Rady Naukowej Episkopatu Polski, w latach 1989-1996 członkiem Komisji Episkopatu Polski "Iustitia et Pax". W 1980 roku został laureatem nagrody naukowej ODiSS im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. ^

Za wiedzą prymasów Polski był posłem na Sejm w latach 1976-1980 i 1985-1989. Głośne były jego przemówienia sejmowe, w których nie szczędził władzom komunistycznym ostrej krytyki, bronił spraw narodu, Polski i Kościoła. Przemówienia nierzadko w całości przedrukowywała prasa zagraniczna (m.in. "Le Figaro", "The Times", New York Times", "Die Welt", "Survey") a także polska prasa podziemna, m.in. "Spotkania". W pismach tych publikował również własne artykuły pod pseudonimem R. Ender. Protestował m.in. przeciw usuwaniu z hymnu narodowego Jeszcze Polska nie zginęła ostatnich jego zwrotek, które miały zostać zastąpione nowymi. Dzięki jego interpelacji w Sejmie w 1978 roku rząd musiał zrezygnować ze zmiany historycznych nazw miejscowości w Bieszczadach i w innych częściach Polski. Profesor pierwszy wystąpił w Sejmie przeciw próbom aneksji w 1988 roku Zatoki Pomorskiej przez NRD. Żądał relegalizacji "Solidarności" i uwolnienia więźniów politycznych, przywrócenia państwu nazwy Rzeczpospolita Polska, zniesienia nazwy PRL. Pierwszy wezwał publicznie z trybuny sejmowej w dniu 10 marca 1988 roku do ujawnienia prawdy o sowieckiej zbrodni w Katyniu. Przeforsował w Sejmie w 1988 roku, zanim upadły rządy komunistyczne, przywrócenie święta państwowego 11 Listopada, co nastąpiło już w roku następnym. Żądał z trybuny sejmowej relegalizacji polskiego PEN-clubu. Artur Międzyrzecki napisał na łaniach "Tygodnika Powszechnego": "pamiętne wystąpienie posła Ryszarda Bendera z l0 marca 1988 r. należy zarówno do annałów sejmowych, jak i do kronik Polskiego PEN-clubu". ^

Z inspiracji sekretarza Episkopatu Polski, zimą 1986 i 1987 roku odbywał kilkunastodniowe narady z przewodniczącym NSZZ "Solidarność" Lechem Wałęsą u oo. pallotynów na Krzeptówkach w Zakopanem. Przemyślenia i ustalenia tam dokonywane znajdowały następnie wyraz w jego przemówieniach sejmowych. Zimą i wiosną 1989 roku zgłoszony przez NSZZ "Solidarność" zasiadał jako poseł w Zespole do Spraw Reform Politycznych "Okrągłego Stołu" po stronie opozycji. Próby włączenia go do plenarnych obrad "Okrągłego Stołu" podejmowane przez przewodniczącego NSZZ "Solidarność" i koła kościelne napotkały na opór strony rządowej i lewicowych kręgów "Solidarności" o proweniencji komunistycznej. Ich presja wywarta na przewodniczącym NSZZ "Solidarność" spowodowała, że w wyborach z 4 VI 1989 roku do tzw. Sejmu kontraktowego nie znalazł się na tzw. liście Wałęsy, a kandydując niezależnie, przy zawiłościach ówczesnej ordynacji wyborczej nie uzyskał niezbędnej liczby głosów. W następnych wyborach z ramienia Wyborczej Akcji Katolickiej uzyskał mandat senatora z woj. łomżyńskiego i zasiadał w latach 1991-1993 w Senacie R.P., będąc przewodniczącym klubu senackiego Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego i wiceprzewodniczącym klubu parlamentarnego ZChN. Uczestniczył w pracach Komisji Zagranicznej i Komisji Konstytucyjnej Senatu R.P. Z ramienia Senatu R.P. był delegatem do Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w Strasburgu. Tam został wybrany wiceprzewodniczącym Klubu Konserwatystów (European Democratic Group), a także przewodniczącym Podkomisji do Spraw Europejskich Służb Publicznych (Sub-Committee on the European Civil Service). Wchodził również w skład Komisji Budżetu Rady Europy. Wielokrotnie przemawiał w czasie obrad plenarnych Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Po rozwiązaniu przez prezydenta R.P. parlamentu, kandydując do Senatu w wyborach 1993 roku z woj. lubelskiego, nie został wybrany, choć uzyskał blisko 61 tys. głosów, zajmując trzecie miejsce spośród 15 kandydatów. W latach 1990-1991 był członkiem Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie, w 1990 roku członkiem Komitetu Doradczego Lecha Wałęsy. Powołany przez prezydenta R.P. w 1993 roku do Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, był jej przewodniczącym w roku 1994, kiedy sam zrezygnował. Dzięki niemu mogło uzyskać koncesję i zaistnieć w Polsce "Radio Maryja" oraz 25 radiostacji diecezjalnych i "Radio Jasna Góra". Zabiegał usilnie, przy sprzeciwie lewicowych i liberalnych członków KRR i TV, o koncesję dla katolickiej TV Niepokalanów. Od 1995 roku prof. Bender jest przewodniczącym Stowarzyszenia Ochrony Radiosłuchacza i Telewidza w Polsce. W dniu 7 września 1996 roku został pasowany na rycerza Czarnej Madonny z Jasnej Góry i objął przewodnictwo Komitetu Redakcyjnego "Rycerstwa Czarnej Madonny" w Polsce. Dwukrotnie był przyjęty na prywatnej audiencji przez Ojca św. Jana Pawła II, w 1989 roku i 24 IX 1996 roku, uczestnicząc wraz z małżonką we mszy św. w prywatnej kaplicy papieskiej w Watykanie i w Castel Gandolfo. ^

Rozległa działalność Profesora - społeczna, polityczna, a także na polu kościelnym, szła w parze ze złożonymi obowiązkami dydaktycznymi, przede wszystkim w macierzystym uniwersytecie oraz badawczymi, co wiązało się ze żmudną kwerendą archiwalną i biblioteczną, w kraju i za granicą. Badaniami swymi objął wiek XIX i XX. Skupił się przede wszystkim na dziejach powstania styczniowego, a także związanych z nim postaciach: Romualda Traugutta, Józefa Kalinowskiego (dziś już świętego Rafała), ks. Karola Mikoszewskiego i innych. Kolejny nurt zainteresowań badawczych prof. Bendera stanowi historia chrześcijańskiej myśli i działalności społecznej. Pod jego redakcją oraz prof. Cz. Strzeszewskiego dra K. Turowskiego zostało opublikowane w 1981 roku dzieło Historia katolicyzmu społecznego w Polsce 1832-1939. Przewodniczył też Komitetowi Redakcyjnemu Słownika biograficznego katolicyzmu społecznego w Polsce, którego trzy tomy ukazały się w latach 1991-1995.

Nieobca pozostaje mu także eseistyka historyczna i publicystyka społeczno-polityczna. Prezentowana ona była i jest na łamach wielu czasopism krajowych niekiedy już nie istniejących, podziemnych i emigracyjnych oraz ukazujących się nadal w Polsce i za granicą. Z pism tych wymienić należy m.in. "Kwartalnik Historyczny", "Roczniki Humanistyczne", "Rocznik Lubelski", "Przegląd Humanistyczny", "Przegląd Historyczno-Oświatowy", "Zapiski Historyczne", "Komunikaty Mazursko-Warmińskie", "Zeszyty Naukowe KUL", "Wiadomości Łomżyńskie", "Ethos", "Kunst und Kirche" (Wiedeń), "Survey" (Londyn), "Revue d'Histoire Ecclesiastique" (Leuven), "Bollettino dell' Archivio" (Mediolan), "Problems of Communism" (Washington D.C.), ,,Kultura"(Paryż); miesięczniki: m.in. "Więź", "Chrześcijanin w świecie", "Przegląd Powszechny"; tygodniki: "Tygodnik Powszechny", "Przegląd Tygodniowy", "Polityka", "Tygodnik Kulturalny", "Myśl Polska", "Przegląd Katolicki", "Głos" (Nowy Jork), "Przełom" (Toronto), "Niedziela", "Ład", który przez wiele lat współredagował. Do tego dochodzą liczne publikacje i wywiady w dziennikach polskich i zagranicznych. Całość rozległej tematycznie twórczości historycznej, publicystycznej oraz wystąpień publicznych, przemówień sejmowych i senackich dokumentuje dołączona bibliografia, która obejmuje ponad 600 pozycji. ^

Na seminarium prowadzonym przez prof. R. Bendera powstało do dziś 231 prac magisterskich oraz 13 doktorskich. Recenzował w KUL na Wydziale Nauk Humanistycznych, Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej, Wydziale Teologicznym oraz w wielu uniwersytetach państwowych, a także za granicą, łącznie 29 rozpraw doktorskich. Profesor Bender patronował bądź uczestniczył w 11 habilitacjach przeprowadzonych w KUL, ATK, Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Toruńskim, Uniwersytecie Opolskim. Opiniował 7 wniosków o tytuł naukowy profesora.

Informacje biograficzne związane z osobą prof. R. Bendera, zawierają wszystkie dotychczasowe edycje Kto jest kim w Polsce oraz większość innych, m.in. Kto jest kim w polityce polskiej (Warszawa 1993); Okrągły Stół - Kto jest kim "Solidarność", opozycja (Warszawa 1989); Kto jest kim w Lublinie (Lublin 1991); Kto był kim w drugim obiegu. Słownik pseudonimów pisarzy i dziennikarzy 1976-1989 (Warszawa 1995); Kto jest kim w Kościele katolickim (Warszawa 1996), także zagraniczne: Parliamentarians Observers and Special Guests of the Council of Europe - Biographies (Strasbourg 1992); Who is who in the Socialist Countries of Europe (Munchen 1989); Who's who in the World, 13 th, 14 th, and 15 th Edition oraz opracowania traktujące o najnowszej historii Polski i Kościoła. ^

prof. Mirosław Piotrowski